Hồ tắm cổ nhất Việt Nam


 

bai_tnt_hotam_1
Thủy hồ nằm trong nội cung thành Đồ Bàn sau khi được khai quật.

Có giả thuyết cho rằng hồ được vua Chiêm Thành Chế Mân xây dành tặng công chúa Huyền Trân như là một món quà của tình yêu


Ngành du lịch Bình Định đang kêu gọi đầu tư phục dựng lại thành Đồ Bàn, trong đó có hồ tắm hình bán nguyệt- hồ tắm được coi như cổ nhất Việt Nam.

Hầu như còn nguyên vẹn

Hồ tắm cổ này được các nhà khảo cổ gọi là thủy hồ, nằm sâu trong nội cung di tích thành Đồ Bàn (Vijaya), nay thuộc xã Nhơn Hậu, huyện An Nhơn, tỉnh Bình Định, cách thành phố Quy Nhơn 27 km về hướng bắc. Đồ Bàn là kinh đô của nước Chiêm Thành, do vua Ngô Nhật Hoan xây từ thế kỷ thứ X. Sách Đại Nam nhất thống chí do Triều Nguyễn biên soạn ghi: “Thành Đồ Bàn hình vuông, xưa là quốc đô của Chiêm Thành, chu vi 30 dặm, trong thành có tháp cổ, có nghê đá, voi đá, đều của người Chiêm Thành”.

Trải qua bao biển dâu của lịch sử, thành Đồ Bàn trở thành phế tích từ giữa thế kỷ 15. Đến thời Tây Sơn, năm 1776, Nguyễn Nhạc chọn kinh thành Champa xưa làm đại bản doanh và cho xây dựng lại, gọi là thành Hoàng đế. Năm 1793, Nguyễn Nhạc mất, thành Hoàng đế đổi tên là thành Quy Nhơn. Năm 1799, sau khi đánh bại quân Tây Sơn, Nguyễn Ánh đổi tên là thành Bình Định. Năm 1823, Gia Long phế bỏ thành Bình Định. Kể từ đó, thành bị hoang phế và hủy hoại theo thời gian.

bai_tnt_hotam_5
Một góc thành Đồ Bàn với nghê đá còn đến ngày nay

Từ năm 2004, các nhà khảo cổ từ Hà Nội vào kết hợp với Bảo tàng Bình Định tổ chức khai quật di chỉ thành Hoàng đế. Một trong những khám phá lý thú là phát hiện hồ tắm hình bán nguyệt nằm trong nội cung của kinh thành xưa. Hồ tắm hầu như còn nguyên vẹn với cạnh đường kính dài 17 mét, sâu 1,6 mét. Vách hồ là những tảng đá ong nâu xếp chồng lên nhau, được kết dính bằng đất sét hết sức khóe léo và mỹ thuật. Đặc biệt, trên vách hồ có gắn những khối san hô trắng nhỏ cỡ bàn tay và một số bệ đá, tạo cảnh trí phong lưu mà tự tại. Đáy hồ phẳng được lèn chặt bằng gạch, sau đó nén lên trên một lớp đất sét.

bai_tnt_hotam_2
Dựng mái che bảo vệ thủy hồ khỏi mưa nắng

Tưởng cũng nên giới thiệu vài nét về hiện trạng thành Đồ Bàn. Tuy bị thời gian huỷ hoại gần hết nhưng lối vào thành vẫn còn hai con voi đá (Dikapala) như voi thật đứng chầu. Qua cổng thành, trong sân thấy có mấy con lân đá tạc rất sinh động. Phía trong nữa là lăng mộ Võ Tánh và Ngô Tùng Châu do nhà Nguyễn lập sau này còn nguyên vẹn. Vòng ra sau bức tường bằng đá ong đã ngả đổ, phía trái là thủy hồ. Thủy hồ đã được nạo vét, trả lại nguyên vẹn một hồ tắm xưa. Bảo tàng Bình Định cho dựng mái che để tránh nắng mưa, giữ cho hồ được nguyên vẹn để có những bước phục chế sau này. Cách Thủy hồ chừng năm mươi thước, chúng tôi thấy có một giếng nước cổ, miệng giếng hình chữ C, rộng chừng hai mét. Thành giếng cũng được xây bằng đá ong và đất sét. Có thể nước hồ tắm được lấy từ giếng này. Trải qua bao “thỏ lặn ác tà”, giếng nước xưa bây giờ bị thời gian lấp bằng, chỉ còn để lại một hố trũng cô đơn giữa kinh thành hoang vắng.

 

bai_tnt_hotam_3
Giếng nước hình chữ C phát hiện cách thủy hồ khoảng 50 mét

Hồ tắm hầu như còn nguyên vẹn với cạnh đường kính dài 17 mét, sâu 1,6 mét. Vách hồ là những tảng đá ong nâu xếp chồng lên nhau, được kết dính bằng đất sét hết sức khóe léo và mỹ thuật.

Người phụ nữ VN đầu tiên đến Bình Định

Hồ tắm mang hình nửa vầng trăng vừa đẹp về mặt hình họa vừa có chút gì lãng mạn. Nguyễn Du viết trong Truyện Kiều: Vầng trăng ai xẻ làm đôi. Nửa in gối chiếc nửa soi dặm đường. Xem vậy hình bán nguyệt còn là biểu tượng của tình yêu, sự nhớ nhung. Nhưng đó là những giá trị về tinh thần, còn trên thực tiễn hồ tắm bán nguyệt có ưu điểm gì so với các hình dạng khác? Chúng tôi thấy chỗ hai cạnh hồ khép góc, có bậc tam cấp thoai thoải bước xuống hồ. Mép và vách hồ tắm vừa tầm tay vịn khi lên xuống, rõ ràng là để thuận lợi, thoải mái cho người tắm.

Nhiều nhà nghiên cứu còn khẳng định hồ tắm bán nguyệt là dành cho phái nữ. Vì với diện tích nửa vòng tròn như thế không thể phù hợp cho các đấng nam nhi vẫy vùng. Hồ bán nguyệt không phải dành để tắm bơi mà là đứng (ngồi) tắm, nên có lẽ chỉ phù hợp với phái nữ. Bởi vậy, không phải ngẫu nhiên mà có câu ca dao:

Ước gì anh lấy được nàng

Để anh mua gạch Bát Tràng về xây

Xây dọc rồi lại xây ngang

Xây hồ bán nguyệt cho nàng rửa chân

bai_tnt_hotam_4
Voi đá nữ đầu đội vương miện với nét khắc rất tinh xảo của người Chăm xưa

Đứng ở thành Đồ Bàn, nghĩ về lịch sử dựng nước của dân tộc, không thể không nhớ đến nàng công chúa lá ngọc cành vàng của nhà Trần đã giã quê hương về làm dâu xứ người. Công chú Huyền Trân được sử sách ghi chép là người phụ nữ Việt Nam đầu tiên đến Bình Định. Bà là con vua Trần Nhân Tông và là em ruột của vua Trần Anh Tông. Năm 1305, vua Chiêm lúc đó là Chế Mân (Jaya Sinbavarnan III) sai Chế Bồ Đà dẫn hơn 100 người mang vàng bạc, lương quý, vật lạ đến Thăng Long xin cưới nàng. Năm 1306, Huyền Trân công chúa lên kiệu hoa về làm Hoàng hậu Champa. Theo sử sách ghi lại, công chúa Huyền Trân được rước về Đồ Bàn. Trong cuốn Huyền tích kinh xưa (NXB Khoa học Xã hội, 2005), ông Nguyễn Thanh Mừng, Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật Bình Định, khẳng định: “Đến tháng 6 năm Bính Ngọ (1306), Chế Mân chính thức rước Huyền Trân công chúa về Đồ Bàn lập thành Hoàng hậu”. Như vậy, thành Đồ Bàn đã từng in dấu chân của nàng công chúa Huyền Trân.

Chỉ còn một nghi vấn cuối cùng mà các nhà khảo cổ còn bỏ ngỏ: Hồ bán nguyệt có từ thời thành Đồ Bàn hay mới được bổ sung khi xây thành Hoàng đế? Khi khai quật, các nhà khảo cổ ghi lại nhận xét: “Thành Thủy hồ chủ yếu được xây bằng đá ong, vật liệu của Champa…”. Từ thức tế này, người ta nghiên về giả thuyết hồ có từ thời lập thành Đồ Bàn. Nhưng dù dưới thời nào, thì vẫn có thể khẳng định đây là hồ tắm cổ xưa nhất Việt Nam.

TỪ NGUYÊN THẠCH

Món quà tình yêu

Ông Nguyễn Thanh Mừng, Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật Bình Định,  đưa ra giả thuyết: “Trong tổng thể thành Đồ Bàn cũ, có tháp Cảnh Tiên- một tháp Chăm đẹp nhất còn lưu giữ đến ngày nay-  xây khoảng từ thế kỷ thứ XII-XIV dưới thời vua Chế Mân. Phải chăng đây là ngôi tháp Chế Mân dành tặng Hoàng hậu Paramecvari (tức Huyền Trân công chúa) như một món quà của tình yêu. Và với thuỷ hồ này, chúng ta cũng có thể nghĩ rằng Chế Mân xây dành riêng cho hoàng hậu của lòng mình, người mà ông rất sũng ái”.

Không sũng ái sao được, vì tương truyền rằng nàng công chúa của triều Trần rất được thần dân yêu quý. Nàng không chỉ nói thạo tiếng Chiêm Thành, biết múa hát các điệu dân ca, dân vũ mà còn chịu khó truyền dạy cho các cung nữ, thần dân dệt vải, trồng lúa, thêu thùa…

 

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s

Trang web này sử dụng Akismet để lọc thư rác. Tìm hiểu cách xử lý bình luận của bạn.